TOOLKIT

Help mee aan een representatief beeld over dak- en thuisloosheid

Mensen die dak- of thuisloos zijn worden vaak negatief in de media afgebeeld. Met stigmatiserende beelden die niet overeenkomen met de werkelijkheid. Deze negatieve beelden verslechteren het zelfbeeld van dakloze mensen en dragen niet bij aan de oplossing van het probleem.
 
Deze toolkit helpt jou als beleidsmaker, communicatieprofessional of hulpverlener om op een meer representatieve, minder stigmatiserende manier over dakloosheid te communiceren.
 
Je vindt in deze toolkit suggesties voor het gebruik van constructieve, niet- kwetsende teksten, beelden en begrippen. Al het materiaal is kosteloos en rechtenvrij te downloaden, kopiëren en gebruiken. Het pakket kan ook als PDF gedownload worden.

Foto: © Desiré van den Berg/Het Beelddepot

BEELD

Rechtenvrije beelden

De foto’s van de onderstaande beeldbank zijn geselecteerd door het Beelddepot en gratis te downloaden. Klik op één van de foto’s die wil gebruiken en klik vervolgens op ‘download in hoge resolutie’. Vergeet niet voor publicatie de richtlijnen voor beeldgebruik te lezen.

Dit is Valeria’s tas met essentials die ze vroeger altijd bij haar droeg: schoon ondergoed, sokken, deo, parfum en een tandenborstel. Foto: Robin Alysha Clemens
Lotty (44) en Krista (31) uit Amsterdam zijn hartsvriendinnen. Een bijzondere situatie bracht hen samen; ze liggen allebei in een scheiding en wonen daarom tijdelijk in een Parentshouse in Amsterdam. Tijdelijke woonruimte voor ouders die zich in een echtscheiding bevinden en hun kinderen. Foto: Boudewijn Bollmann.
Al Brian’s bezittingen zijn verdeeld over deze tas, een fietstas die hij heeft gekregen van vrienden en een opslagbox in Amsterdam Zuid Foto: Robin Alysha Clemens
Lotty (44) en Krista (31) in de woonkamer van het Parentshouse in Amsterdam. Foto: Boudewijn Bollmann
Brian zit op zijn vaste bankje onder een poncho op zijn smartphone een film te kijken. Op deze bank kan hij gratis wifi ontvangen. Foto: Robin Alysha Clemens
Lotty (44) en Krista (31) op straat in Amsterdam. Foto: Boudewijn Bollmann
Mihreteab verlaat zijn woning in het stadscentrum van Deventer waar hij binnen een half jaar definitief uit moet zijn getrokken, omdat hij geen student meer is. Hij heeft niemand die hem op kan vangen en vreest dat hij binnenkort dakloos is.
Lotty (44) en Krista (31) op straat in Amsterdam. Foto: Boudewijn Bollmann
Foto: Boudewijn Bollmann. Lotty (44) en Krista (31) uit Amsterdam zijn hartsvriendinnen. Een bijzondere situatie bracht hen samen; ze liggen allebei in een scheiding en wonen daarom tijdelijk in een Parentshouse in Amsterdam. Tijdelijke woonruimte voor ouders die zich in een echtscheiding bevinden en hun kinderen.
Mihreteab kijkt of zijn gewassen schoenen droog zijn in de woonkamer die hij deelt met vijf andere huisgenoten. Hij is gek op sneakers en breidt zijn collectie regelmatig uit met nieuwe exemplaren. Foto: Desiré van den Berg

BEELD

Richtlijnen voor beeldgebruik

Nog te vaak laten beelden over dak- en thuisloosheid in de media niet de werkelijkheid zien. Denk aan het beeld van een oude verwarde man met blikjes bier om zich heen op een bankje. Niet realistisch én vaak pijnlijk voor mensen die nu dak- en thuisloos zijn. De volgende richtlijnen helpen dat te voorkomen.
Lotty (44) en Krista (31) op straat in Amsterdam. Foto: Boudewijn Bollmann
VOOR GEBRUIKERS, zoals communicatieprofessionals en hulpverleners:

Ongekleurde selectie

Zorg voor een objectieve selectie van beelden als een publicatie meerdere foto’s bevat. Maak een combinatie van positieve, neutrale en urgente beelden, zodat een compleet beeld van de situatie ontstaat.

Diversiteit

Zorg voor diverse beelden. Het cliché van de dakloze man op een bank in een park is achterhaald. Tal van andere doelgroepen hebben te maken met een onstabiele woon- of thuissituatie; jongeren, ouders (en hun kinderen), werkzoekenden, arbeidsmigranten, vluchtelingen et cetera.

Voeg context toe

Zorg voor achtergrondinformatie in de vorm van onder- en bijschriften. Gebruik daarbij de 5 w’s (wie, wat, waar, wanneer, waarom) en H (hoe) om de mens achter het verhaal tot leven te brengen. Bij de rechtenvrije beelden die in deze toolkit te downloaden zijn, vind je deze achtergrondinformatie.

VOOR MAKERS, als fotografen en videomakers die in opdracht van gemeenten en instanties beeld maken:  

Toestemming en anonimiteit

Als je met iemand afspraken maakt over het maken van (portret)foto’s bespreek dan de mogelijkheid van anonimiteit. Bespreek dan ook de mogelijke gevolgen van het niet-anoniem vastleggen van iemand. Beelden die online staan kunnen uiteraard wijdverspreid raken. Bovendien leggen beelden een situatie vast waarmee dak-of thuisloze mensen in een later stadium niet graag meer geconfronteerd mee willen worden. Leg duidelijk uit waar het beeld voor gebruikt wordt (off- of online, website, social media) en door wie en door wie niet. Om zeker te zijn, gebruik een quit claim waarin deze afspraken vastgelegd worden. Bij minderjarigen is het noodzakelijk dat een volwassene de quit claim ondertekent. Vraag een template van een quit claim op via info@hetbeelddepot.nl

Fotografie in het openbaar en kwetsbaarheid

Vanwege de vrijheid van informatiegaring is het toegestaan om te fotograferen (en filmen) in openbare ruimtes. Dit recht geldt niet alleen voor journalisten of fotografen, maar ook voor gewone mensen die hun eigen activiteiten of die van anderen op straat willen vastleggen. Belangrijk uitgangspunt is: leg mensen op straat nooit op een kwetsbare, gênante of anderszins ongewenste manier vast.

Beeldbewerking

Kleur, contrast en vignettering kunnen de sfeer – en daarmee de boodschap – van een beeld beïnvloeden. Contrastrijke en donkere foto’s met zwarte randen, waarbij de kleursaturatie is verminderd, wordt door het publiek als negatiever ervaren dan lichte en kleurrijke foto’s. Wees terughoudend in het bewerken van beelden om de sfeer niet teveel te beïnvloeden achteraf. Het omzetten naar zwart-wit vermindert de authenticiteit van het beeld.

BEELD

Do’s en don’ts voor beeldmakers

Breng mensen herkenbaar in beeld, als dat afgestemd is met de te fotograferen persoon

Leg mensen vast in een actieve houding.

Fotografeer mensen van dichtbij. Verklein de afstand – letterlijk en figuurlijk – tussen de kijker en de geportretteerde. Het creëert identificatie en empathie en voorkomt het gevoel dat mensen er alleen voor staan. 

Zorg voor een neutraal camerastandpunt; op ooghoogte. Vermijd het vogelperspectief waarbij de kijker op de geportretteerde persoon neerkijkt, waardoor deze als minderwaardig wordt gezien.

Zorg ervoor dat de achtergrond of attributen in beeld – een blik bier, een injectienaald, een donkere steeg – geen negatief frame creëren.

“If you’re pictures aren’t good enough, you’re not close enough”

Robert Capa

Magnum Photos

TAAL

Taaladviezen

 

Media gebruiken veel manieren om dakloze mensen aan te duiden. Gelukkig sterft het stigmatiserende woord ‘zwerver’ uit. ‘Dakloze mensen’ is de meest neutrale aanduiding.

✖︎ Niet gebruiken

(want stigmatiserend)

‘Zwerver’

‘Sloeber’

‘Psychisch zieke dak- en thuisloze’

‘Bedelaar’

 

‘Junk’

‘Chronisch verslaafde’

‘Straatdrinkers’

✓ Wel gebruiken

(want neutraler)

Dakloze mensen (voorkeur)

Dak- en thuisloze mensen

Economisch dakloze mensen

Mensen of jongeren in een kwetsbare situatie

Mensen met ervaringskennis

Mensen met een verslaving

TAAL

Schrijftips

 

1. Niet elke situatie is dezelfde

Dakloze mensen vormen geen homogene groep, dus probeer zo min mogelijk te generaliseren. Verschillende mensen hebben verschillende ervaringen en zijn om verschillende redenen dak-of thuisloos geraakt. Breng nuance aan in verhalen.

2. Check- dubbelcheck

Doe geen aannames. Verifieer claims die gedaan worden over dakloze mensen. Wat is hun reden van de situatie? Hebben ze daadwerkelijk geldproblemen? Zijn ze werkloos? Is er sprake van verslaving?

3. Bewaak het evenwicht

Benoem positieve zaken in een verhaal over dak-of thuisloze mensen. Is er sprake van verbetering van hun positie? Kans op een woning? Op werk? Hoe worden zij geholpen en wat hopen zij te bereiken?

4. Voorkom negatieve frames

Door negatief woordgebruik in een stuk kan onbedoeld een negatief frame ontstaan. 

5. Wees transparant

Ga met respect om met mensen die hun verhaal doen: bescherm je bronnen en overleg over het gebruik van hun echte of volledige naam.

6. Een volwassen benadering

Jonge dakloze mensen zijn geen zielige mensen maar mensen die het gewoon even niet alleen redden. Houd daar rekening mee in de woordkeuze als het gaat om deze groep. In deze podcast vertelt een jongere over stigma’s waar zij mee te maken kreeg in de periode dat ze dakloos was.

“Overlast keert steeds terug; zwervers en dealers in opgeknapte entree van Breda”

De Telegraaf, 2022

“Daklozen naar de Fuutlaan, grote zorgen bij omwonenden”

Eindhovens Dagblad, 2023

“Wijkpark Oude Westen gaat nu om 18.00 uur dicht door extreme overlast van junks en daklozen”

Algemeen Dagblad, 2023

“Zwervers poepten in struiken en bezoekers bleven weg, nu gaat het beter in park: ‘Het is weer gezellig’

PZC.nl, 2023

Hoe Kievitwijk met indoorpretpark, mediabedrijf en hotels levendig stuk stad werd, maar ook moet afrekenen met overlast: “Daklozen slapen nu eenmaal waar ze kunnen”

nu.nl, 2023

Voorbeelden van stigmatiserende berichtgeving in Nederlandse dagbladen

TAAL

Begrippenlijst

Je hebt te maken met veel begrippen wanneer je schrijft over dakloosheid. Wat wordt er precies bedoeld met dakloosheid? Hoe zat het ook al weer met de participatiewet? Om je te helpen deze begrippen correct te gebruiken, is deze lijst opgesteld. Klik op het plusje om de beschrijving open te klappen.

Algemeen

ETHOS

ETHOS staat voor Eureopean Typology of Homelessness and Housing Exclusion. In Europa wordt Ethos als de best onderbouwde manier gezien om dakloosheid te meten. In deze classificatie worden namelijk ook dakloze groepen meegenomen die niet altijd zichtbaar zijn. Bijvoorbeeld mensen die bij familie/vrienden/kennissen verblijven of in een auto slapen.

Dak- en thuisloos

Dakloos en thuisloos zijn brede begrippen. Volgens de ETHOS-classificatie vallen de volgende groepen mensen onder het begrip ‘dakloos’:

  1. Mensen die in de openbare ruimte leven (zoals in een park of op straat)
  2. Mensen in de noodopvang
  3. Mensen in een tijdelijke opvang voor daklozen
  4. Mensen die uitstromen uit een instelling (zoals een jeugdinstelling of detentie)
  5. Mensen die op “ongewone” plekken wonen (zoals een auto, kraakpand of vakantiewoning)
  6. Mensen die tijdelijk bij familie, vrienden of kennissen verblijven
  7. Mensen die te maken hebben met dreigende uithuiszetting

Economische dakloze mensen

Mensen die economisch dakloos zijn, worden vaak als zelfredzaam gezien. Ze hebben een baan of studeren, maar door pech of problemen op straat belanden.

EU-burger

Iedere persoon die de nationaliteit van een EU-lidstaat heeft.

Wonen

Housing first

‘Wonen als basisrecht’ is het uitgangspunt van Housing First. Woningen moeten worden aangeboden zonder dat daar extra voorwaarden aan worden gesteld zoals dat mensen onder psychiatrische behandeling staan, of dat zij clean zijn.

Housing First als systeemaanpak

Housing First als systeemaanpak kent meerdere woonvarianten. De essentie is een zelfstandige, permanente woning met een eigen huurcontract. Hierbij is de woonwens van iemand leidend. Kortom: woonvarianten met zorg in de buurt of op afstand, in een vorm van gemeenschap of verspreid over een stad of dorp.

Maatschappe- lijke opvang

Een tijdelijke opvang voor mensen die dakloos zijn of dreigen te raken, bijvoorbeeld door huiselijk geweld, psychische problemen, schulden, verslaving of werkloosheid. Deze opvang is tijdelijk. Het is de bedoeling dat mensen daarna weer naar een eigen woning doorstromen.

Dag- en nachtopvang

Bij de dag- en nachtopvang kunnen mensen overdag of ‘s avonds terecht voor een praatje, iets te eten, een kop koffie, een douche, dagbesteding of om te slapen.

Winteropvang

Bij strenge vorstperiodes wordt ook winteropvang aangeboden. Er worden dan extra vaste bedden beschikbaar gemaakt voor mensen die op straat leven.

Beschermd wonen

Beschermd wonen kan in verschillende vormen. Cliënten kunnen in een ‘beschermd wonen instelling’ wonen waar 24 uur per dag hulp of zorg aanwezig is. Bij ‘beschermd wonen thuis’ en ‘beschermd wonen begeleid’ is er 24 uur hulp of zorg op afstand beschikbaar. Op Dit moment is ‘Beschermd wonen’ in transitie naar ‘Beschermd thuis’.

Gemengd wonen

Een plek waar verschillende soorten groepen mensen samenwonen. Hier kunnen mensen die in een kwetsbare situatie zitten samenwonen wanneer ze dat nodig hebben. Op deze plekken onderhouden mensen contact met elkaar en ondernemen ze samen activiteiten.

Zelfstandig wonen

Een woning met een huurcontract op naam van de bewoner.

Zorg

The Big Five

The Big Five refereert naar vijf leefgebieden. Deze vijf zijn: wonen, zinvolle daginvulling (werk, studie of school), zorg en gezondheid, financiën en informele steun (relaties). In de zorg worden deze vijf leefgebieden aangehouden om tot een volledig ondersteuningsplan te komen voor iemand.

Ambulante begeleiding

Dit is begeleiding bij mensen thuis. De begeleiding kan bijvoorbeeld worden aangeboden door een sociaal wijkteam (SWT).

Herstel en respijtvoorzien- ingen

Laagdrempelige voorzieningen waar mensen kunnen verblijven om te werken aan hun herstel en/of zich kunnen ontwikkelen op het vlak van maatschappelijke integratie, zodat ze daarna de draad zelf weer op kunnen pakken.

Bemoeizorg

Dit is een specifieke vorm van hulpverlening binnen de psychische gezondheidszorg en verslavingszorg. Bemoeizorg is (ongevraagde) hulp voor mensen met complexe problematiek die zorg mijden en nauwelijks worden bereikt door de reguliere zorg.

Regelgeving

Schuldenpauze

Mensen met schulden kunnen via de gemeentelijke schuldhulpverlening bij de rechter een ‘adempauze’ aanvragen. Een schuldenpauze duurt maximaal zes maanden. In deze periode mogen schuldeisers, incassobureaus en deurwaarders geen maatregelen nemen.

Participatiewet

Deze wet werd in 2015 ingevoerd. Het doel van deze wet is om meer mensen aan het werk te krijgen. Ook mensen met een arbeidsbeperking.

Kostendelers-norm

Bij deze regeling wordt gekeken naar het aantal volwassen personen dat bij een woning staat ingeschreven. De kostendelersnorm zorgt ervoor dat een bijstandsuitkering lager wordt wanneer een extra persoon (vanaf 27 jaar) in de woning komt wonen. Of een bestaande bewoner 27 jaar wordt.

Jongmeerder- jarigen norm

Voor jongeren tussen de 18 en 21 jaar geldt een andere bijstandsregeling, de jongmeerderjarige-norm. Deze norm zorgt ervoor dat jongeren een lagere bijstandsuitkering krijgen, omdat dat ouders tot de leeftijd vanaf 21 jaar nog financieel zouden kunnen bijdragen.

4-weken zoektermijn

De 4-weken zoektermijn is onderdeel van de Participatiewet. Voordat de gemeente de aanvraag van een bijstandsuitkering van jongeren van 18 tot 27 jaar beoordeelt, wordt er eerst van deze groep verwacht dat zij in een periode van 4 weken tijd naar werk of een opleiding te zoeken. De 4-weken zoektermijn gaat in nadat een jongere de aanvraag van een bijstandsuitkering bij de gemeente heeft aangevraagd.

Landelijke toegankelijk- heid en regiobinding

In het ‘Landelijke Convenant Maatschappelijke opvang’ van de VNG, is in 2019 afgesproken dat maatschappelijke opvang landelijk toegankelijk moet zijn. Dit betekent dat iedereen die minimaal een jaar in Nederland wonen in aanmerking komen voor maatschappelijk opvang. Indien iemand zijn thuissituatie heeft verlaten, kan die maatschappelijke opvang aanvragen bij een gemeente naar keuze. Op deze manier wordt de veiligheid gewaarborgd van mensen wie hun thuissituatie hebben verlaten.

Verder kijken, luisteren en lezen

Over stigma:

 

  • Kenniscentrum Samen Sterk Zonder Stigma legt in deze tekst-explainer de verschillen tussen zelfstigma, publiek stigma, structureel stigma en associatief stigma uit. 
  • Waarom vallen dakloze mensen juist onder gestigmatiseerde groepen? Dit artikel van Psychology Today legt het, op basis van wetenschappelijk onderzoek uit 2021, uit.  
  • In deze explainervideo van TED-Ed gaat Ann-Helén Bay, professor in Political Science, in op de vraag waarom het zo moeilijk is om uit armoede te komen? 
  • Lees hier het onderzoek rondom reframing van onderzoekers van Fontys Journalistiek.

 

Over jonge dak- en thuislozen:

 

  • In het onderzoeksproject Buitengesloten van Argos kom je meer te weten over de situatie van jonge dakloze mensen..  
  • In de podcastserie Uitgegleden volgen twee podcastmakers dakloze mensen in en rond Leiden en halen ze verhalen op over oorzaken van dakloosheid, maar ook over de vraag ‘Hoe nu verder?’. 
  • Blader hier door het magazine dat het Beelddepot in samenwerking met ervaringsdeskundigen, experts, het publiek en De Utrechtse Internet Courant maakte. 
  • In deze podcastserie van het Bouwdepot volg je vijf dak- en thuisloze jongeren één jaar lang bij een pilot waarin ze een vast maandelijks inkomen krijgen.

 

Dakloosheid algemeen:

 

  • In de vierdelige serie Half Holland dakloos vertelt Yora Rienstra, programmamaker en zelf ook woningzoekende, de verhalen achter de wooncrisis en schetst ze het complexe beeld van de Nederlandse woningmarkt. 
  • Volgens een Canadese studie naar mediaberichtgeving over dakloosheid in Canadese media zal een meerderheid van de samenleving een mening over dakloosheid vormen op basis van spaarzame ervaringen met dakloze mensen.
  • Meer weten over de redenen achter dakloosheid? In deze TED-talk praat professor Marisa Zapata (Portland State University) en voorzitter van het Homelessness Research & Action Collaborative van de universiteit je bij. 
  • Acteur Dragan Bakema verruilde voor het EO-programma The Homeless Experience eenentwintig dagen zijn gezinsleven voor het leven als dakloos persoon. Het resultaat: een indringend en reflectief drieluik met erin verwerkte aandacht voor de impact van het programma.

 

Over beeldvorming:

 

  • Taal- en beeldonderzoekers van het Beelddepot hebben bestaande berichten en beelden in Nederlandse nieuwsmedia en beeldbanken geanalyseerd. Alle observaties die hieruit kwamen zijn hier te lezen.
  • In het artikel ‘How Social Media Misrepresents Homelessness’ lees je hoe sociale mediaplatformen bijdragen aan misrepresentatie van dakloosheid. 
  • In dit artikel van NOS bespreken Judith Wolf, hoogleraar maatschappelijke zorg (Radboud Universiteit) en Willem van Sermondt (Kansfonds) de impact van het via sociale media delen door agenten van beelden van dakloze mensen die onder meer op bankjes slapen.
  • Onderzoeker en journalist Anouk Burgman sprak beeldredacteuren en persfotografen over hun rol in berichtgeving over dakloosheid en kwam tot deze aanbevelingen
  • Journalist Coco Gubbels ging in 2010 undercover als dakloos persoon. Hoe kijkt zij terug op deze periode? Welke lessen neemt ze na zoveel jaar nog mee? In dit artikel staat ze stil bij haar verslaggeving vanuit het veld en geeft ze tips hoe voor betere beeldvorming van dakloosheid. 
  • Uit deze Amerikaanse studie naar dakloosheid in Amerikaanse popcultuur bleek dat televisieshows een onrealistisch beeld schiepen van dakloosheid in de VS; op de buis zagen Amerikanen voornamelijk witte (87%), mannelijke (76%) dakloze mensen.  

 

Internationaal:

 

  • Deze toolkit van de website Journalism Toolbox biedt een overzicht van relevante internationale bronnen over dakloosheid.
  • Wil je verbreding buiten het journalistieke of communicatiewerkveld? Neem dan zeker deze uitgebreide ethische kaders en tips voor academische onderzoekers van de York University (Canada) binnen het dakloosheidsthema door. 
  • Dit onderzoek naar het San Francisco Homeless Project, een samenwerkingsverband van mediaorganisaties die werken aan een golf van berichtgeving om dakloosheid tegen te gaan, biedt aanvullende interessante ethische inzichten. 
  • Het Britse Center for Homelessness Impact deelt hier hoe mediamakers en communicatiemedewerkers de perceptie van hun publiek rond dakloosheid kunnen verbreden.

Downloads

Download hier de toolkit als PDF-bestand

Deze toolkit is gemaakt in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport